Makyavelizm, İtalyan diplomat, politik düşünür, teorisyen, filozof ve yazar Niccolo Machiavelli’nin (1469-1527) fikirlerinden türemiş bir kavramdır. Machiavelli’ye sıklıkla “modern siyasi düşüncenin babası” denir.
1.1 Kökeni ve Temel Felsefesi
Makyavelizm terimi, Niccolo Machiavelli’nin adı, kişilerarası ilişkilerde hile, aldatma ve fırsatçılık eğilimini belirtmek için kullanılmıştır. Bu kavram, Christie ve Geis’in 1970’lerdeki araştırmalarıyla psikolojide bir kişilik özelliği olarak incelenmeye başlanmıştır. Machiavelli’nin ana tavsiyesi, “amaca ulaşmak için her yol mübahtır” ifadesiyle özetlenebilir. Bu ilke, kişisel çıkar için etik kuralları göz ardı etme ve başkalarına zarar verecek davranışlara yönelme istekliliğini ifade eder. Machiavelli, insanları güvenilmez, bencil ve kötü niyetli olarak tanımlamıştır.
Bu makaleyi Youtube’da görüntülü olarak izlemek için videosuna bu linkten ulaşabilirsiniz.
1.2 Machiavelli’nin Prens Adlı Eseri ve Tavsiyeleri
Machiavelli, fikirlerini en bilinen eseri “Prens” (The Prince) ve “Söylevler” (The Discourses) adlı kitaplarında derlemiştir. “Prens”, 1513 yılında yazılmış ve Lorenzo di Piero de’ Medici’ye ithaf edilmiştir. Bu kitap, gücü nasıl elde edeceğiniz ve sürdüreceğiniz konusunda tamamen çıkarcılığa dayalı tavsiyeler sunar; geleneksel güven, onur ve nezaket gibi erdemlerden yoksundur.
“Prens” adlı eserindeki dikkat çekici tavsiyelerinden bazıları şunlardır:
- “Birine zarar verilecekse, intikamından korkulmayacak kadar şiddetli olmalıdır”.
- “Kuvvetle kazanılacak şeyi asla aldatmayla kazanmaya kalkışmayın”.
- “Sevgi ve korku zorlukla bir arada var olabildiğinden, aralarından seçim yapmamız gerekirse, sevilmekten çok korkulmak daha güvenlidir”.
- “Verilen söz geçmişin bir gerekliliğiydi; bozulan söz şimdinin bir gerekliliğidir”.
- “En iyi insan olmak isteyen kişi, iyi olmayan herkes arasında kesinlikle mahvolacaktır”.
- “Statüsünü korumak isteyen bir prens, iyi olmamayı öğrenmeli ve bu özelliğini duruma göre kullanmalı veya kullanmamalıdır”.
- “Prens, her hareketinde üstün zekalı ve büyük bir kişi izlenimi vermelidir”.
Machiavelli, yöneticinin hedeflerine ulaşmak için kullanacağı herhangi bir yöntemi meşrulaştıracağını ve halkın eleştirmesini engelleyeceğini savunmuştur. Ona göre, bir lider karizmatik bir halk imajı sürdürmelidir. Aldatmaca, Machiavellist stratejinin bir parçasıdır; bir yöneticinin acımasız, sadık, insancıl, açık sözlü ve dindar görünmesi gerektiğini, ancak davranışlarını değiştirme ihtiyacı doğduğunda bunu yapabilecek bir eğilimi koruması gerektiğini ifade etmiştir.
1.3 Tarihsel Bağlam ve Eleştiriler
Machiavelli’nin eseri, İtalya’nın birkaç despot prenslere bölünmüş olduğu bir dönemin siyasi ortamından etkilenmiştir. En büyük endişelerinden biri, İtalya’nın birleşmesiydi. “Prens” kitabı, devletin parçalanmış ve sömürülen bir İtalya zeminine karşı birleştirici bir gücün oluşturulması gereken istisnai bir anı anlatır. Machiavelli, prensin istisnai yetkilerinin geçici olması, düzen kurulduktan sonra gücün çoğunluğa geçmesi gerektiğini savunmuştur.
Machiavelli’nin fikirleri ahlak açısından ağır eleştirilere maruz kalmış, hatta bazı din adamları “Prens”i şeytanın eseri olarak nitelendirmiştir. Ancak, onun çalışmalarının eleştirmenleri genellikle analizinin tarihi ve siyasi bağlamını göz ardı ederler. Machiavelli, her zaman mümkün olduğunda kabul edilen Hristiyan etik ilkelerine göre hareket edilmesi gerektiğini, ancak etik kuralların her zaman siyasette nasıl hareket edileceğini göstermeye yetip yetmediğini sorgular.
1.4 Makyavelizmin Özellikleri ve Karanlık Üçlü (Dark Triad)
Makyavelizm, kişilerarası ilişkilerde manipülatif bir eğilimi yansıtan alaycı inançlar ve pragmatik ahlakı içerir. Örgüt bağlamında, makyavelizm “Karanlık Üçlü” (Machiavellianism, narsisizm ve psikopati) kişilik özelliklerinin bir bileşenidir. Bu üç özellik, sosyal açıdan kötü niyetli bir karakteri ve kendini tanıtma, duygusal soğukluk, ikiyüzlülük ve saldırganlığa yönelik davranış eğilimlerini içerir. Makyavelizm, psikopati ile narsisizm arasında bir yerde konumlandırılır; psikopati en karanlık, narsisizm ise en hafif uçta yer alır.
Makyavelizm genellikle dört boyutta ele alınır:
- Başkalarına Güvensizlik (Distrust of others): Başkalarını zayıf, güvenilmez ve bencil olarak görme eğilimi.
- Amoral Manipülasyon (Amoral Manipulation): Kişisel çıkar için ahlaki standartları göz ardı etme ve başkalarını manipüle etme isteği.
- Kontrol Arzusu (Desire for control): Başkalarını ve durumları kendi lehlerine yönetme isteği.
- Statü Arzusu (Desire for status): Prestij ve statüye verilen önem.
Yüksek makyavelist bireyler, soğuk ve manipülatif davranma eğilimindedir. Tamamen çıkarcı veya saf araçsallıkla hareket eden kişiler olarak tanımlanırlar.
1.5 Örgütsel Davranışlar Üzerindeki Etkileri
Makyavelizm, örgütsel davranışları ve iktidar dinamiklerini önemli ölçüde etkileyen karmaşık bir kişilik özelliğidir.
- Güç Kaynaklarının Kullanımı: Yöneticilerin makyavelist kişilik özellikleri, güç kaynaklarını kullanma biçimlerini etkileyebilir. Psikopati ve makyavelizmin bilgi ve yasal-bağımlılık güç kaynakları üzerinde negatif, kişisel olmayan cezalandırıcı güç kaynağı üzerinde ise pozitif etkisi vardır.
- Etik Olmayan Davranışlar: Yüksek makyavelist bireyler, etik dışı davranışlara daha fazla eğilimlidir. Örneğin, rüşvet ödenmesini savunma, vergi kaçakçılığına yönelik profesyonel yargıları etkileme ve iş yerinde performansı abartma gibi davranışlar sergileyebilirler. Kendi çıkarlarını maksimize etmek için manipülatif teknikler kullanma eğilimindedirler.
- Aşırı Güven ve Performans: Makyavelistler kendilerinin başkalarından daha iyi performans göstereceklerini düşünseler de gerçekte daha kötü performans sergileyebilirler. Ayrıca, tahminlerinde temel oranlardan daha aşırı olasılıklar kullanma eğilimindedirler, bu da onların daha aşırı güvenli olduklarını gösterir.
- Nepotizm (Kayırmacılık): Makyavelizm ile terfi ve işe alımda kayırmacılık (nepotizm) arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Makyavelistler, insan kaynakları yönetimi süreçlerinde nepotizmden faydalanma eğilimindedirler.
- Örgütsel Vatandaşlık Davranışı (OCB): Makyavelizm, örgütsel vatandaşlık davranışıyla (itaat, sadakat ve katılım) negatif yönlü ilişkilidir. Yüksek makyavelizm, örgütsel bağlılık ve iş doyumu gibi iş tutumlarını da olumsuz etkileyebilir.
- İş Yerinde Verimsiz Davranışlar (Counterproductive Work Behavior – CWB): Makyavelizm ile üretkenlik karşıtı iş davranışları arasında pozitif bir ilişki olduğu belirtilmiştir.
- İş Tatmini ve Örgütsel Bağlılık: Makyavelizm, iş tatminiyle negatif ilişkilidir ve iş gerilimiyle pozitif korelasyon gösterir. Duygusal bağlılık ile negatif, devamlılık ve normatif bağlılık alt boyutları ile pozitif ilişki bulunmuştur. Makyavelistler işlerine daha az duygusal bağlılık gösterebilirler.
- Duygusal Soğukluk ve Manipülasyon: Yüksek makyavelist bireyler hem laboratuvar hem de gerçek yaşam deneylerinde soğuk ve manipülatif davranma eğilimindedirler. Duygusal olarak mesafeli olma eğilimindedirler ve düşük duygusal zekaya sahip olsalar da duygusal manipülasyon yetenekleri yüksek olabilir.
- Liderlik Tercihleri: Yüksek makyavelizm puanına sahip öğrencilerin görev odaklı liderlik stilini tercih ettikleri bulunmuştur.
- Meslek Seçimi ve Başarı: Makyavelistlerin daha çok iş odaklı meslekleri seçtikleri, yardım odaklı meslekleri ise daha az tercih ettikleri öne sürülmüştür. Hukuk ve muhasebe gibi mesleklerde daha yüksek makyavelizm skorları bulunabilir. Yapılandırılmamış, daha fazla karar verme yetkisi, daha az kural ve denetim olan ortamlarda başarılı olma eğilimindedirler. Ancak genel olarak mesleki başarı veya gelirle doğrudan bir ilişki bulunamamıştır.
- Bilgi Paylaşımı: Makyavelizm ile bilgi paylaşım istekliliği arasında negatif bir ilişki olduğu bulunmuştur.
1.6 Makyavelizmin Ölçülmesi
Örgütsel bağlamda makyavelizmi ölçmek için farklı ölçekler kullanılmaktadır:
- Mach-IV Testi: Christie ve Geis (1970) tarafından geliştirilmiştir. 20 ifadeden oluşur ve yüksek puanlar makyavelist davranışların arttığını gösterir. Kişilerarası manipülatif taktikleri, insan doğasına yönelik alaycı bakış açısını ve geleneksel ahlaka aykırılığı ölçer.
- Mach-V Testi: Mach-IV’ün zorunlu seçim formatlı bir versiyonudur, ancak bazı eleştiriler almıştır.
- Makyavelist Kişilik Ölçeği (MPS): Dahling ve arkadaşları (2009) tarafından geliştirilen 16 maddelik bir ölçek olup, başkalarına güvensizlik, amoral manipülasyon, kontrol arzusu ve statü arzusu olmak üzere dört boyutu ölçer.
- Karanlık Üçlü Kısa Ölçeği (Short Dark Triad – SD3) ve Dirty Dozen: Jonason ve Webster (2010) tarafından geliştirilen ve makyavelizmi diğer karanlık özelliklerle birlikte ölçen daha kısa ölçeklerdir.
- İki Boyutlu Makyavelizm Ölçeği (TDMS): Monaghan ve arkadaşları tarafından geliştirilen bu ölçek, makyavelizmi “görüşler” (insan doğasına alaycı bakış) ve “taktikler” (amaca ulaşmak için her yolu mübah görme) olmak üzere iki sağlam boyutta inceler.
1.7 Nüanslar ve Tartışmalar
- Uyarlanabilir mi Yıkıcı mı?: Makyavelist davranışların örgütler için “yıkıcı” mı yoksa “uyarlanabilir” mi olduğu konusunda tartışmalar mevcuttur. Bazı yazarlar makyavelistleri “tehlikeli” olarak nitelendirirken, diğerleri belirli bağlamlarda yaratıcılık, yenilikçilik ve daha iyi bireysel/kurumsal performans sağlayabileceğini belirtmiştir.
- Dış Görünüşe Odaklanma: Makyavelistler, kamusal imajlarını korumak için etik dışı davranışları rasyonel hale getirme ve manipüle etme konusunda oldukça başarılıdırlar.
- Cinsiyet Farklılıkları: Genel olarak erkeklerin kadınlardan daha makyavelist olduğu bulunmuştur. Ancak bazı araştırmalar, kadın yöneticilerin makyavelist eğilimlerinin erkek yöneticilerden daha yüksek olduğunu göstermiştir.
- Yaş ve Eğitim: Makyavelizmin yaşla pozitif bir ilişkisi olduğuna dair hipotezler olsa da bazı çalışmalarda anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Eğitim durumu ve aile geliri ile makyavelizm arasında da anlamlı bir fark bulunmamıştır.
1.8 Makyavelizim Testi
- MACH-IV Testi
Talimat:
Aşağıda 20 ifade bulunmaktadır. Her biri için, bu ifadenin sizi ne kadar doğru tanımladığını 1 ile 7 arasında bir puan vererek belirtin:
- 1 = Kesinlikle katılmıyorum
- 2 = Büyük ölçüde katılmıyorum
- 3 = Biraz katılmıyorum
- 4 = Kararsızım / Ne katılıyorum ne katılmıyorum
- 5 = Biraz katılıyorum
- 6 = Büyük ölçüde katılıyorum
- 7 = Kesinlikle katılıyorum
- Gerçek bir şeyi neden yaptığınızı, işe yarayacaksa söyleyin; aksi halde söylemeyin.
- İnsanlarla başa çıkmanın en iyi yolu, onlara duymak istediklerini söylemektir.
- Ancak ahlaki olarak doğru olduğundan emin olduğunuzda harekete geçmelisiniz.
- Çoğu insan temelde iyi ve naziktir.
- Tüm insanların içinde bir kötülük vardır ve fırsat verilirse bu ortaya çıkar, diye varsaymak en güvenlisidir.
- Her durumda dürüstlük en iyi politikadır.
- Başkasına yalan söylemenin hiçbir bahanesi olamaz.
- Genel olarak insanlar zorlanmadıkça çok çalışmazlar.
- Sonuç olarak, önemli ve dürüst olmayan biri olmaktansa alçakgönüllü ve dürüst biri olmak daha iyidir.
- Birinden bir şey istediğinizde, daha etkili sebepler uydurmak yerine gerçek sebebi söylemek en iyisidir.
- Hayatta ilerleyen çoğu insan temiz ve ahlaklı bir yaşam sürer.
- Birine tamamen güvenen biri, başına bela almış demektir.
- Çoğu suçlu ile diğer insanlar arasındaki en büyük fark, suçluların yakalanacak kadar aptal olmalarıdır.
- Çoğu insan cesurdur.
- Önemli insanlara dalkavukluk etmek akıllıcadır.
- Her yönüyle iyi biri olmak mümkündür.
- P.T. Barnum “Her dakika bir enayi doğar” dediğinde yanılmıştır.
- Hayatta ilerlemek için zaman zaman kural dışına çıkmak gerekir.
- İyileşmesi mümkün olmayan hastalıklardan acı çeken insanların, acısız bir şekilde ölümü seçme hakkı olmalıdır.
- İnsanlar, anne babalarının ölümünü, mallarını kaybetmelerinden daha kolay unutur.
Her bir madde için 1–7 arasında yanıtları tek tek ya da topluca yazılabilir.
Yanıtları aldıktan sonra Machiavellianism (Makyavelizm) skorunu hesaplanabilir ve yorumlanabilir.
- Toplam MACH puanı hesaplanır
- Yorumlanarak Machiavellian eğilimi düşük, orta ya da yüksek olduğu açıklanabilir.
1.9 Makyavelizm Skor Aralıkları ve Yorumları (Mach-IV Ölçeği)
20-40: Düşük Makyavelizm (Low Mach)
Hiç Makyavelist değilsiniz. Bazıları sizi idealist ve insan doğası hakkında iyimser biri olarak tanımlayabilir.
Doğru ve yanlış konusunda güçlü fikirleriniz vardır.
41-60: Orta Düzey Makyavelizm (Average Mach)
İnsan doğasına güvenme konusunda daha temkinlisiniz ve yukarıdakilere göre daha az idealistsiniz.
Bencil davranışların zaman zaman yüce ideallere engel olabileceğinin farkındasınız.
61-80: Yüksek Makyavelizm (High Mach)
Gerçekçi olmakla kalmayıp, oldukça kuşkucu bir bakış açısına sahipsiniz. İnsan doğasına fazla güvenmezsiniz
ve “ne olması gerektiğiyle” değil, “ne olduğuyla” ilgilenirsiniz.
81-100: Mach-IV Seviyesi (Mach IV)
Aşırı Makyavelistsiniz ve belirgin bir kişilik tipi oluşturuyorsunuz: çekici, kendinden emin ve etkileyici ama aynı zamanda kibirli, hesapçı ve alaycı bir yapınız var. Manipülatif ve sömürücü eğilimleriniz yüksektir.
