Ev Genci Konseptinde İşgücü Piyasasında Gençlerin Durumu

Ev Genci Konseptinde İşgücü Piyasasında Gençlerin Durumu

“Ev Genci” (NEET) kavramı ne eğitimde ne istihdamda ne de yetiştirmede olan gençleri ifade eder. Bu kavram, ilk olarak 1980’lerin sonlarında Birleşik Krallık’ta 16-18 yaş aralığındaki gençleri tanımlamak için kullanılmış ve 1999’dan itibaren AB ülkelerinde yaygınlaşmıştır. Günümüzde dünya genelinde kullanılan bir tanımlamadır.

NEET gençliği, küresel düzeyde sosyal ve ekonomik sistemler üzerinde ciddi etkileri olan yaygın bir sorun olarak kabul edilmektedir. Türkiye, genç ve dinamik bir nüfus potansiyeline sahip olmasına rağmen, OECD ülkeleri arasında en yüksek NEET oranına sahip ülkedir.

1.1       İşgücü Piyasasında Gençlerin Durumu ve NEET Kavramı

Gençlik dönemi, bireylerin okula devam ettikleri ya da çalışma hayatına ilk adımlarını attıkları bir geçiş süreci olarak ele alınmaktadır. Ancak, uzayan eğitim süreci, işgücü piyasasında yaşanan değişimler, evlenme yaşının ilerlemesi ve aile yapısındaki dönüşümler gibi faktörler gençlerin bağımsız olma koşullarını güçleştirmekte ve öngörülebilirliğini azaltmaktadır. Bu durum, NEET oranlarının artmasına zemin hazırlamaktadır.

1.2       Türkiye’de NEET Oranları (15-29 yaş grubu)

• 2022 yılı itibarıyla %27,2 seviyesindedir.
• Kadınlar için bu oran %38,2 iken, erkeklerde %16,5’tir. Bu, genç bir kadının NEET olma olasılığının genç bir erkeğe göre yaklaşık iki kat daha fazla olduğunu göstermektedir.
• 2021 yılında Türkiye’de 15-24 yaş grubundaki genç nüfusun NEET oranı %24,7 olarak tespit edilmiştir.
• Yaş gruplarına göre incelendiğinde, kadınlar için en yüksek NEET oranı 25-29 yaş grubundadır, bu durum her iki kadından birinin eğitim veya istihdam dışında olduğunu göstermektedir. Erkeklerde ise en yüksek NEET oranı 20-24 yaş grubunda gözlenmektedir.
• Eğitim düzeyine göre NEET oranları incelendiğinde, okuryazar olmayan ve ilköğretim düzeyinde eğitime sahip gençlerde en yüksek oranlar görülürken (%30,3 – 2019), yükseköğretim mezunlarında bu oran düşüktür (%29,1 – 2019). Ancak, üniversite mezunu NEET gençlerin sayısı giderek artmaktadır.

1.3       İşgücü Piyasasında Gençlerin Karşılaştığı Temel Sorunlar

Kaynaklar, NEET gençlerin işgücü piyasasında dezavantajlı konuma düşmelerine yol açan birçok faktörü vurgulamaktadır:

• Eğitim-İstihdam Uyumsuzluğu ve Nitelik Yetersizliği:
  • Eğitim sisteminin işveren ihtiyaçlarını karşılamaması nedeniyle arz ve talebin eşleşmemesi önemli bir sorundur.
  • Üniversite mezunları dahi, aldıkları eğitimin pratikte karşılığı olmadığını ve kendilerini iş hayatına yeterince hazırlamadığını belirtmektedir.
  • Yükseköğretim okullaşma oranındaki artış ve kontrolsüz üniversite/bölüm açılışları, nitelikli işgücü arzını artırarak genç işsizliğini yükseltmektedir.
  • Gençler, meslek seçimi konusunda bilinçsiz tercihler yaptıklarını ve aile, eğitim kurumları veya toplumsal beklentiler nedeniyle yetenekleri veya ilgi alanlarıyla uyuşmayan bölümlere yöneldiklerini belirtmektedir.
• İş Deneyimi Eksikliği:
  • İş ilanlarında aranan yıllık deneyim şartı, yeni mezun gençlerin iş bulmasının önündeki en büyük engellerden biridir.
  • Staj olanaklarının yetersizliği, gençlerin iş hayatına adım atmadan önce pratik deneyim kazanmasını engellemektedir. İşverenler, tecrübe eksikliği nedeniyle gençlere geçici sözleşmeler teklif etmektedir.
• Kötü Çalışma Koşulları ve Güvencesizlik (Prekarya):
  • Gençler sıklıkla düşük ücretler, güvencesiz ve kayıt dışı çalışma, uzun/düzensiz çalışma saatleri, sosyal güvenlik eksikliği gibi sorunlarla karşılaşmaktadır.
  • Geçici işlerin sona ermesiyle gençler tekrar işsiz veya “gücenmiş işçi” kategorisine düşmektedir.
  • İşverenler, gençlerin deneyimsizliğinden yararlanarak düşük maaşla çok fazla iş yaptırma eğilimindedir. Bu durum, gençlerin emeğinin sömürülmesine yol açmaktadır.
  • Bazı gençler, bu tür kötü koşullara sahip işleri “iş beğenmeme” algısıyla reddedebilirler, ancak bu genellikle verilen emeğin karşılığını alamama düşüncesinden kaynaklanmaktadır.
• Ayrımcılık ve Nepotizm:
  • Gençler iş arama süreçlerinde “torpil” veya “referans”ın önemini vurgulamakta, işe alım süreçlerinin şeffaf ve adil olmadığını düşünmektedirler.
  • Yaş ayrımcılığı, gençlerin iş hayatında veya toplumsal karar mekanizmalarında tecrübesiz görüldükleri için karşılaştıkları bir diğer ayrımcılık biçimidir.
  • Cinsiyet ayrımcılığı, özellikle genç kadınların işgücü piyasasına katılımında büyük bir engel teşkil etmektedir. Kadınlar, bakım sorumlulukları, aile baskısı, ev işleri ve annelikle ilgili maliyetlerden kaçınma gibi nedenlerle daha fazla dezavantajlı konumdadır.
• Ekonomik Koşullar ve Yoksulluk:
  • Ülkedeki ekonomik krizler ve istihdam olanaklarının kısıtlı olması, genç işsizliğini artırmaktadır.
  • NEET gençlerin önemli bir kısmı yoksulluk sınırının altında hane gelirine sahiptir ve maddi yetersizlikler nedeniyle eğitimlerine devam edememekte veya iş bulamamaktadırlar.
• Psikolojik ve Sosyal Etkiler:
  • İşsizlik süreci, gençlerde hoşnutsuzluk, güvensizlik, zihinsel ve fiziksel sağlık sorunları, psikolojik yıpranma, umutsuzluk, hayal kırıklığı ve sosyal izolasyon gibi olumsuz sonuçlara yol açmaktadır.
  • Maddi bağımsızlıklarını elde edememe, gençlerin ailelerine bağımlı yaşamalarına ve sosyal/kültürel hayattan uzaklaşmalarına neden olmaktadır.
  • Toplumun “gençler iş beğenmiyor” gibi yargıları, gençlerin kendilerini sürekli kanıtlama ve işsizliklerini açıklama baskısı altında hissetmelerine neden olmaktadır.
  • NEET gençlerin siyasi katılımının azaldığı ve toplumsal barış için risk oluşturduğu belirtilmektedir.

1.4       NEET Gençlerine Yönelik Uygulanan ve Önerilen Politikalar/Projeler

NEET gençlerin işgücü piyasasına kazandırılması için ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli çabalar ve öneriler bulunmaktadır:

• Uluslararası ve Bölgesel Yaklaşımlar:
  • Youth Guarantee (Gençlik Garantisi): 2013 yılında AB ülkeleri tarafından kabul edilen bu anlaşma, 15-24 yaş grubundaki tüm gençlerin işsiz kaldıktan veya okuldan ayrıldıktan sonra dört ay içinde kaliteli bir iş, sürekli eğitim, çıraklık veya stajyerlik teklifi almasını hedeflemektedir. 2021-2027 AB bütçesinde Avrupa Sosyal Fonu Artı (ESF+) tarafından mali kaynak ayrılmıştır. İtalya, İspanya, İsveç, Estonya ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi gibi ülkelerde bu politikalar uygulanmaktadır.
  • BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA): 2015 yılında kabul edilen SKA-8 (İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme) kapsamında NEET oranının düşürülmesi takip edilmektedir.
  • Çoklu Hizmet Sunumu ve Tek Durak Ofisleri: Birçok ülkede NEET gençlere yönelik belediyeler, STK’lar, kamu istihdam kurumları ve işverenler arasında gönüllü işbirlikleriyle tek durak ofisleri uygulamaya konulmuştur.
  • Proaktif Yaklaşım ve Yüz Yüze Temas: Özellikle en kırılgan NEET gençlere ulaşmada yüz yüze temas ve güven kazanma önemli görülmektedir.
• Türkiye’deki Politikalar ve Projeler:
  • İŞKUR Faaliyetleri: İŞKUR, NEET gençleri işgücü piyasasına kazandırmak için danışmanlık hizmetleri sunmaktadır. 2019 yılında “iş avcılığı modelini” başlatmıştır; bu modelle NEET gençlerin durumları veri akışı ile tespit edilmekte ve kuruma davet edilmektedir. 2022’de 100.150 NEET gence ulaşılmış, 27.286’sı işe yerleştirilmiş ve 5.551 genç aktif işgücü piyasası programlarına dahil edilmiştir.
  • NEET Pro Projesi: AB ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı eş finansmanıyla 2021 sonunda başlayan ve 2024 ortalarına kadar devam eden bu proje, 15-29 yaş arası gençlere mesleki eğitim, iş başı eğitimleri ve aktif iş arama desteği sunmaktadır.
  • Kalkınma Planları ve Stratejiler: Türkiye’nin 12. Kalkınma Planı (2024-2028), NEET gençleri doğrudan hedef grup olarak ele almakta ve bütüncül bir yaklaşımla destek programları geliştirilmesini öngörmektedir.
  • Özel Projeler:
    • Geleceğini Kuran Genç Kadınlar Projesi (Sabancı Vakfı ve UNDP): 18-29 yaş arası NEET genç kadınların istihdam edilebilirliğini artırmayı hedefleyen bu proje, mesleki eğitimler ve çocuklu genç annelere kreş desteği sunmaktadır.
    • NEETWORK Projesi (İzmir): Turizm ve gastronomi sektörüne yönelik NEET genç kadınların istihdam edilebilirliğini artırmayı amaçlamaktadır, çocuklu NEET annelere kreş desteği de sağlamaktadır.
    • Hayat Okulu Projesi (EGİAD): 2009 yılından bu yana yürütülen bu proje, meslek yüksekokulu öğrencilerinin iş hayatına hazırlanmasını hedeflerken, NEET gençleri de kapsayacak şekilde genişletilmesi önerilmektedir.

1.5       Ortak Çözüm Önerileri ve İhtiyaçlar

• Bireyselleştirilmiş Kariyer Danışmanlığı ve Mentorluk: Gençlerin yetenek ve ilgi alanlarına göre kişiselleştirilmiş planlar oluşturulması, mentorluk desteği sağlanması.
• Mesleki Beceri ve Yetkinlik Gelişimi: İş dünyasının taleplerine uygun, güncel mesleki eğitim programları ve dijital beceri eğitimleri sunulması.
• Paydaş İşbirliği: Kamu kurumları, yerel yönetimler, üniversiteler, STK’lar ve özel sektör arasında güçlü ve koordineli işbirliği sağlanması.
• Finansal ve Sosyal Destekler: Maddi imkansızlıklar nedeniyle eğitime/işe katılamayan gençlere finansal destek sağlanması, çocuk bakımı gibi sosyal hizmetlerin geliştirilmesi.
• Sosyal Girişimciliğin Desteklenmesi: Gençlerin sosyal girişimcilik eğitimlerine dahil edilmesi.
• Farkındalık ve İletişim Stratejileri: NEET gençlere ulaşmak ve onları kayıt altına almak amacıyla erişim ve iletişim stratejilerinin yaygınlaştırılması.
• Psikososyal Destek ve Rehabilitasyon: Gençlerin yaşadığı psikolojik yıpranma, umutsuzluk ve sosyal izolasyon gibi sorunlara yönelik rehabilitasyon hizmetlerinin sağlanması [Kaynaklarda belirtilen “NEET Gençler” (Ne Eğitimde Ne İstihdamda Ne de Yetiştirmede Olan Gençler) kavramı, 1990’lı yıllarda Birleşik Krallık’ta ortaya çıkmış ve dışlanmış bireyler için yapılan bir araştırma sonucunda tanımlanmıştır. 1999 yılında yayımlanan sosyal dışlanma raporunda bu kavrama ilk kez yer verilmiştir. Başlangıçta 16-18 yaş grubundaki gençleri tanımlamak için kullanılan NEET kavramı, “statü sıfır” gibi olumsuz çağrışımlardan kaçınmak amacıyla tercih edilmiştir. Daha sonra Avrupa Birliği ülkelerinde 1999’dan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde bu kavram tüm ülkeler tarafından kullanılmaktadır].
• NEET İzleme Merkezleri: Yerel düzeyde, çeşitli paydaşların katkılarıyla NEET gençleri kayıt altına alacak, yönlendirecek ve takip edecek izleme merkezlerinin kurulması önerilmiştir.

Bu çabalar, NEET gençlerin toplumsal ve ekonomik hayata katılımlarını artırarak, ülke refahına ve sürdürülebilir kalkınmaya katkıda bulunmayı hedeflemektedir.